An Chré-Umhaois

Ó thart ar 2500 R.Ch., cuireadh tús le tréimhse forbartha cultúrtha nua in Éirinn mar thoradh ar fheasacht faoi shaothrú óir agus copair. Tá an nós a bhí ann le linn na Cré-Umhaoise nithe a chur i dtaisce tar éis acmhainn shaibhir a sholáthar i gcomhair bailiúcháin airm cré-umha agus ornáidí óir an Mhúsaeim. Is dóigh gurb í an ornáid muiníl chorránach ar a dtugtar Luanla ceann de na réada óir Cré-Umhaoise Luath Éireannach is tréithiúla, agus tá timpeall 50 sampla de sa bhailiúchán. Tháirg gaibhne miotail luatha dioscaí agus réada óir eile chomh maith le go leor uirlisí agus airm copair agus cré-umha cosúil le tuanna, miodóga, cinn sleánna agus halbaird. Fuarthas os cionn 2,000 ceann tua ón gCré-Umhaois Luath, agus tá a bhformhór seo i mbailiúcháin an Mhúsaeim.

I rith na Cré-Umhaoise níos luaithe ba é an cleachtas a bhí ann ná daoine a chur sa talamh i reiligí beaga, agus is iondúil go gcuirtí soitheach potaireachta nó roinnt soithí leis na marbh. Thángthas ar os cionn 1,300 uaigh. Mar thoradh air seo, tá an-chuid potaireachta ón gCré-Umhaois Luath sa bhailiúchán, Soithí Bia den chuid is mó, agus tá os cionn 700 acu sin ann. Tá soithí sochraide níos mó ann freisin ar a dtugtar Síothla, agus tá timpeall 200 acu sin ann, chomh maith le timpeall 70 mionsoitheach.

I rith an dara cuid den Chré-Umhaois tháinig meath ar ealaín na potaireachta, a d’fhéadfadh a bheith ceangailte le hathruithe i nósanna adhlactha. Ní raibh aon ghá potaireacht sochraide a tháirgeadh níos mó. Rinneadh dul chun cinn ar theicneolaíocht miotalóireachta agus mhéadaigh rathúlacht, rud a d’fhág gur tháinig méadú ar réimse agus ar chastacht na réad a tháirg na gaibhne, agus tháinig méadú ar an líon díobh a chuir úinéirí saibhre i dtaisce. Bhí 218 réad san iomlán i dtaisce eisceachtúil ó Dowris, Co. Uíbh Fhailí - claimhte, cinn sleánna, tuanna, gúistí, sceana, rásúir, coirí, buicéid, adharca, crotail agus réada éagsúla eile ina measc. Fuarthas taisce ollmhór ornáidí óir ag an Múchán Thuaidh i gContae an Chláir in 1854. Bráisléid is mó a bhí sna 146 réad a fuarthas, ach bhí seacht n-ornáid muiníl, dhá thinne agus dhá fháinne comhghlasáilte ann chomh maith.

Is léiriú é an líon réada ón gCré-Umhaois Déanach atá sa bhailiúchán go bhfuil os cionn 200 taisce miotalóireachta faighte, agus tá líon mór fionnachtana fánacha aonair le cur leis seo, chomh maith le seaniarsmaí a fuarthas le linn tochailtí seandálaíochta. Is foinse an-mhaith de réada Cré-Umhaoise iad portaigh, chomh maith le réada orgánacha cosúil le rotha bloic adhmaid ó Dúdhoire Mór, Co. Ros Comáin agus ball éadaigh olla atá maisithe le bobailíní róin a raibh taisce mhóideach de réada cré-umha fillte ann ag Cromaghs, Co. Aontroma. Bhí roinnt cásanna ann ina bhfuarthas muincí grádaithe ina raibh coirníní ómra móra, agus bhí suas le 160 coirnín i bhfionnachtain amháin ó Chográn i gContae Uíbh Fhailí. Fuarthas an t-amhábhar dó seo i gceantar Bhaltach thuaisceart na hEorpa. Tá tochailt ar láithreáin chrannóige ón gCré-Umhaois Dhéanach ag Baile an Doire, Co. Uíbh Fhailí, Cnocnaleapa, Co. an Chláir agus Loch Uí Ghadhra, Co. Shligigh tar éis ábhar orgánach breise a chur leis na bailiúcháin, déantáin tí ina measc.

 
Dearadh Gréasáin le Arekibo