An Mheánaois Luath

Ba ón mBreatain Rómhánach go príomha a tugadh an Chríostaíocht isteach go hÉirinn sa chúigiú haois AD, thart ar an am a thit Impireacht na Róimhe as a chéile. Mar gheall ar an saol nua a bhí acu d’fhoghlaim siad stíleanna agus scileanna teicniúla nua agus cuireadh iad le stór cheardaithe na hÉireann. Tréimhse a bhí inti inar tharla athrú mór eacnamúil agus sóisialta, ina raibh ról lárnach ag an Eaglais. Theastaigh réada speisialta cosúil le cailísí eocairisteacha, paiteanaí agus soithí chun leabhair agus taisí a chumhdach iontu, agus rinne ceardaithe na hÉireann iad seo agus mhaisigh siad iad. Tá go leor miotalóireachta d’ardchaighdeán sna bailiúcháin seo, agus is ábhar eaglasta is mó atá ann. Tugadh an Ré Órga ar na blianta seo mar gheall ar chaighdeán na nithe a táirgeadh, le linn an ochtú agus an naoú haois go háirithe.

Is taiscí íocónacha atá anois i gcuid de na réada a táirgeadh ag an am, cosúil le Cailís Ardach, Cailís agus Paiteana Dhoire na bhFlann, Cumhdach Creasa Mhaigh Locha agus Dealg na Teamhrach. I measc na dtaiscí nach bhfuil eolas chomh forleathan orthu tá Cros Loch na Tulaí, a fuarthas amach ó chósta chrannóg bheag i gCo. Ros Comáin; buicéad miotail beag maisithe ó chrannóg i gCluainín Bán, Co. Ros Comáin; agus dhá bhuicéad adhmaid le gléasanna miotail ornáideacha ó Chluain Ioraird, Co. na Mí agus Derrymullen, Co. Laoise. D’úsáidtí cumhdaigh bheaga i bhfoirm tuamaí chun urraim a thabhairt do chnámha na naomh, agus fuarthas dhá shampla atá beagnach slán in Abhainn na Sionainne agus san Éirne. Meastar gurb as cumhdach níos mó i gcruth tuama a tháinig bailiúchán d’fheistí maisithe in Ard-Stíl La Tène a fuarthas i nDún Uabhair, Co na Mí. Bheadh an cumhdach seo á iompar i mórshiúil le cabhair ó chuaillí iompair. Tá cumhdach beag cloiche ann ó mhainistir Droim Ineasclainn i gContae Lú ina raibh bosca beag adhmaid le réada miotail taobh istigh de, eochair san áireamh.

Ba shnoíodóirí cloiche oilte a bhí i gceardaithe sa mheánaois luath, agus tháirg siad sraith ardchrosa breátha ar a raibh radhairc ón mbíobla. Tá múnlaí de ocht gcinn de na samplaí is fearr, a rinne ceardaí Iodálach darbh ainm Orlani idir 1898 - 1908, sa bhailiúchán, chomh maith le bloghanna de chrosa bunúla ó láithreáin mhainistreacha. Tá roinnt leaca cloiche snoite ar a bhfuil dearaí croise ó láithreáin mhainistreacha ann chomh maith, cúpla sampla breá ó Inis Gé Thuaidh, Co. Mhaigh Eo agus Ceathrú an Teampaill, Co. Shligigh, san áireamh. Tá cloch colúin ón Eaglais i gContae Chiarraí ann ar a bhfuil dearadh croise, ach tá inscríbhinn air freisin atá scríofa in aibítir oghaim, an chéad aibítir a úsáideadh chun scríobh i nGaeilge. Tá Cloch na hEaglaise ar cheann de thart ar dhá dhosaen cloch colúin sa bhailiúchán ar a bhfuil inscríbhinní oghaim.

Is cosúil go raibh an-tábhacht ag baint le hornáideacht phearsanta agus tá an-chuid samplaí de bhioráin agus de dhealga de chineálacha éagsúla déanta as ábhair éagsúla sa bhailiúchán. Is as cré-umha is mó atá siad seo déanta ach tá samplaí atá déanta as airgead, ór, iarann, cnámh agus beann ann freisin. Úsáideadh gloine agus cruan chun dealga agus bioráin a mhaisiú, agus tá go leor bráisléid atá déanta as gloine sa bhailiúchán chomh maith le bráisléid atá déanta as lignít. Tá fáinní méara miotail maisithe ann freisin. Tá éagsúlacht uirlisí ceardaíochta a bhaineann le gníomhaíochtaí miotalóireachta, siúinéireachta agus feirmeoireachta ann a thugann léargas bunúsach ar shaol na ndaoine, agus tá sleánna agus claimhte iarainn ann a thugann léargas ar fhoréigean na linne.

Ba é teacht na Lochlannach ag deireadh an ochtú hAois a chuir tús le tréimhse inar ionsaíodh mainistreacha agus ina ndearnadh slad agus scrios ar iliomad de sheodra na heaglaise. Trádálaithe a bhí sna Lochlannaigh chomh maith le bheith ina gcreachadóirí, agus toradh amháin a bhí ar a ngníomhaíochtaí tráchtála ná gur tugadh méideanna móra airgid isteach go hÉirinn. Thángthas ar chuid de seo ó shin i dtaiscí tinne. Thug na Lochlannaigh cineálacha nua réad agus stíleanna nuálacha ealaíne isteach chun na tíre, a spreag forbairtí sa mhiotalóireacht dhúchasach agus sna healaíona maisiúla. Ba í an fháil éasca ar airgead i rith an 9ú agus an 10ú haois a spreag faisin nua i ndearadh dealg, agus ba iad na foirmeacha ba mhó ráchairte ná dealga bocóide-neasfháinneacha, agus dealga i bhfoirm feochadáin agus i bhfoirm eitleoige.

Bhí Athbheochan i miotalóireacht na hÉireann i rith an 11ú agus an 12ú haois agus bhí tionchar an-láidir ag stíleanna ealaíne Ringerika agus Urnes na Lochlannach air seo. I measc na dtaiscí suaitheanta ón tréimhse seo tá na bachalla ó Cheanannas agus Lios Mór, Shrine of St Lachtin’s Arm agus an scrín a rinneadh timpeall 1100AD do chlog a raibh baint ag Naomh Pádraig leis de réir an traidisiúin. Is dócha gurb í an taisce is cáiliúla ón tréimhse níos déanaí ná Cros Chonga a raibh Toireallach Ó Conchubhair, Rí Chonnachta agus Ard-Rí na hÉireann, mar phríomh-phátrún aige.

 
Dearadh Gréasáin le Arekibo