Réada agus Teicnící

Táirgeadh na réada is luaithe idir 2200 - 1800 RCh ó ór is dóigh a scagadh as gairbhéil aibhneacha agus a ndearnadh leatháin thanaí de trí chnagaíl. Ba dhioscaí a bhí sna foirmeacha ba luaithe, d’fhaightí iad seo ina bpéirí comhoiriúnaithe uaireanta, le péire poill i ngar don lár i ngach ceann acu, agus ornáidí muiníl ar a dtugtaí luanlaí. Tá na dioscaí maisithe le sraitheanna comhlárnacha poncanna, crosa, triantán agus fiarlán, agus tugann na poill le tuiscint go raibh siad ceangailte le ball éadaigh a caitheadh ar ócáidí speisialta.

Luanla óir ó Pháirc Ros Móir, Co. Mhuineacháin
Is é an réad óir is tréithí den Chré-Umhaois Luath in Éirinn ná an luanla corránach ar a bhfuil críocha adhairce socraithe go dronuillinneach le plána an chorráin. Tá eolas againn ar níos mó ná 100 díobh seo ó Iarthar na hEorpa agus fuarthas breis is 80 díobh in Éirinn. Is fearainn de phatrúin shimplí gheoiméadracha a bhíonn sa mhaisiúchán greanta nó puinseáilte, a choinnítear ar na hadharca agus ar na ciumhaiseanna inmheánacha agus seachtracha de ghnáth. Tá an maisiúchán seo inchurtha leis an maisiúchán a fhaightear ar chriadóireacht Eascra agus ar Shoithí Bia i bhfoirm Babhlaí, chomh maith leis an maisiúchán a fhaightear ar roinnt tuanna comhréidhe déanta de chóimhiotal copair agus ar chinn sleá eitleogacha. Rangaíodh luanlaí i dtrí ghrúpa – Clasaiceach, Neamhchríochnaithe agus Cúigeach, agus d’fhéadfadh gur monaraíodh an cineál Cúigeach thar lear, ach gur bunaíodh é ar fhréamhshamhlacha Éireannacha. Ar na déantáin óir fhíor-luaithe eile de chuid na hÉireann tá péire fáinní cluaise i bhfoirm ciseáin, ar féidir, ar nós cuid de na dioscaí, iad a chur i gcomparáid le rudaí eile a fuarthas ó adhlacthaí Eascra eile sa Bhreatain. Tá eolas chomh maith ar roinnt bráisléad, biorán óir, bandaí maisithe óir agus plaiceanna.

Timpeall an bhliain 1200 RCh forbraíodh teicnící nua chun ór a shaothrú agus tháinig stíleanna nua ar an saol. Bhí ornáidí á ndéanamh as leatháin óir i gcónaí, cosúil leis an bpéire muincí dóide agus na fáinní ón Doirín Buí, Co. Uíbh Fhailí a bhí in úsáid mar ornáidí gruaige. Ach imeacht thábhachtach ab ea é nuair a tosaíodh ar bharraí óir, bíodh siad pléineáilte nó le féirí tuargainte, a úsáid. Dhéantaí raon ornáidí muiníl, fáinní cluaise, agus bráisléid il-ghruacha trí stiallacha tanaí de leatháin agus de bharraí óir a chasadh.

Muince d'ómra iompórtáilte, ón Mhuir Bhailt, is dócha
Tréimhse an-táirgiúil ab ea an Chré-Umhaois Luath, i ndiaidh tuairim is 850 RCh, agus bhí cáil ar an gcaighdeán fíor-ard de na scileanna go léir a bhí riachtanach chun raon agus éagsúlacht órshaothair ar ardchaighdeán a dhéanamh, a thiteann faoi dhá phríomhchatagóir. Féadfar comparáid a dhéanamh idir réada soladacha a teilgeadh nó a rinneadh as barraí agus tinní, cosúil le bráisléid, fáiscíní éadaigh agus fáinní muiníl, agus scornáin, spóil chluaise agus dioscaí déanta as leathán óir. Baineadh úsáidí éagsúla as sreang óir, go háirithe chun ornáidí gruaige a dhéanamh ar a dtugtaí dualfháinní. D’úsáidtí scragall óir, ar a mbíodh an-chuid maisiúcháin uaireanta, chun réada déanta de mhiotail eile cosúil le copair, cré-umha nó luaidhe a chlúdach.

Úsáideadh teicnící éagsúla chun móitífeanna difriúla maisiúla a tháirgeadh, lena n-áirítear cóiriú de phatrúin gheoiméadracha, ciorcail chomhlárnacha, bocóidí cruinneachánacha nó cónúla, agus patrúin théada agus thrasnánacha. Is nós tréitheach é den Chré-Umhaois Dhéanach in Éirinn go gcuirtí taiscí de réada sa talamh. Tá eolas ar roinnt taiscí d’ornáidí óir, agus i gcinn eile tá meascán de réada óir agus cré-umha agus uaireanta d’fhéadfadh muincí de choirníní ómra a bheith iontu. Is cosúil ó na taiscí mórthaibhseacha a fuarthas i bportaigh gurbh áiteanna speisialta iad, dar le muintir na Cré-Umhaoise Déanaí. Fuarthas líon ollmhór réada cré-umha agus óir agus móin á baint thar thréimhse tuairim is 70 bliain i bPortach Chuillinn, i gCo. Thiobraid Árann. Fuarthas taisce mór d'ornáidí óir i dtalamh riascach gar do loch i Múchán Thuaidh, Co. an Chláir sa bhliain 1854 agus bhí breis is 150 réada ann, a bhí os cionn 11 phunt (5 chileagram) meáchain. Bráisléid is mó a bhí sa taisce, ach chomh maith leo bhí ar a laghad sé mhuince óir agus dhá fháinne muiníl.

Ar na rudaí óir is drámatúla ón gCré-Umhaois Dhéanach tá scornáin mhóra, déanta as leathán óir den chuid is mó, a chaití ar an mbrollach. I measc na nithe péacacha eile a chaití mar shuaitheantais stádais bhí na spóil mhóra cluaise a sháití isteach sna maotháin chluaise tar éis iad a pholladh agus a shíneadh d’aonghnó chuige sin. Bhí fáinní neasfháinneacha ar a dtugtaí airgead fáinneach ann chomh maith agus d'fhéadfadh gurbh ornáidí iad seo do na cluasa nó don tsrón. Tá aon cheann déag de sféir mhóra grádaithe againn le poill thaobhacha ó Thuaim Ná, Co. Ros Comáin, a bhí ceangailte le chéile tráth chun muince a dhéanamh, agus tá bráisléid, pionnaí agus fáiscíní éadaigh óir againn a chaith lucht rachmais agus cumhachta na hÉireann i rith na Cré-Umhaoise Déanaí.


 
Dearadh Gréasáin le Arekibo