Eileen Gray

Fréamhshamhail de chathaoir ‘neamhaontaigh’ Eileen Gray.

Bhí Eileen Gray, bean Éireannach, ar dhuine de phríomhcheannairí na gluaiseachta deartha nua-aimseartha. Bhí sí aitheanta san Fhrainc i dtús an 20ú haois mar dhearthóir i dtroscán laicir agus taobh istigh de thithe, thosaigh sí ag obair le foirmeacha ailtireachta i ndeireadh na 1920í.

Ba ealaíontóir avant garde a bhí inti, agus bhí sí go síoraí ag obair le gluaiseachtaí ealaíne nua, agus tháinig forbairt ar a haonánacht agus ar a smaointe i bPáras i gcoinne an chúlra bríomhar ealaíonta seo. I saol an dearaidh, bhí cur chuige nua aici maidir le cruth, líne, úsáid dathanna, ábhair agus uigeachtaí, ach tá íogaireacht dhaonna a saothair fós ag spreagadh dearthóirí sa lá atá inniu ann.

Ina saothar laicir agus cairpéid, thóg sí ceird thraidisiúnta agus nasc sí í leis na prionsabail maidir le Fauvism, Cubism agus De Stijl ar bhealach radacach. Dhírigh a haird ar a n-airíonna tadhlacha, cinéistéiseacha agus airíocha agus scaip sé seo amach go dtí an réimse troscáin nua-aimseartha a bhí aici. Ba í an chéad dearthóir í a d’oibrigh le cróm, roimh dhearthóirí aitheanta cosúil le Le Corbusier, Charlotte Perriand, Mies Van der Rohe, agus Marcel Breuer, agus ba ise an chéad duine a d’úsáid alúmanam, ceallalóid, cruach fheadánach, bácailít agus corc ina dearthaí. Léiríonn na dearthaí uathúla seo ceangal ar leith leis an bhfoirm agus líne ghlan, ach bhí siad feidhmiúil, ciallmhar agus compordach i gcónaí chomh maith.

Ina dearadh intí, scar Gray í féin amach ó na prionsabail fearastaithe a bhí ann roimhe sin. Thug sí a troscán nua-aimseartha agus maisiú inmheánach drámatúil, íostach le chéile trí úsáid a bhaint as coincheapa nuálacha maidir le dathanna, uigeachtaí agus ábhair.

Cé gur spreag sócúlacht céadfach chustaiméirí saibhre na chéad dearthaí intí a bhí aici, thug a cuid iarrachtaí ailtireachta aghaidh ar an dearcadh polaitiúil agus sóisialta a bhí ag athrú. I gcomparáid lena comhghleacaithe, nach raibh ach ag tabhairt faoi fhoirmeacha aeistéitiúla de dhearadh ailtireachta, bhí Gray ag tabhairt faoi riachtanais síceolaíocha agus spioradálta an duine freisin. Mar ailtire a mhúin í féin, léiríonn foirgnimh Gray tuiscint iontach ar spás, úsáid solais agus pleanáil chliste. Bhí a cuid comhghleacaithe in éad léi mar gheall ar a cumas na smaointe seo a úsáid, agus lean sí uirthi ar feadh a saoil ag teacht ar réitigh nua, ag scrúdú úsáid ábhair nua agus ag dearadh don duine. Ba léiriú spioradálta ar ráiteas pearsanta a bhí ina cur chuige, a dhírigh é féin i dtreo an chultúir dhaonna an t-am ar fad.

Is beag aitheantas a thug a tír dhúchais di le linn a saoil, seachas i dtaispeántas: Eileen Gray, Pioneer of Design. Bhí an seó seo ar siúl ag Banc na hÉireann i samhradh na bliana 1973, agus é á eagrú ag Institiúid Ríoga Ailtirí na hÉireann. Bhronn siad comhaltacht onórach uirthi ina dhiaidh sin. Rinne Robin Walker, a bhí ag obair le Michael Scott & Partners, Architects ag an am, an cur síos seo a leanas uirthi sa deismireacht: “...is dóigh gurbh í Eileen Gray an t-aon ionadaí amháin as Éirinn a bhí go hiomlán sáite in obair cheannródaíoch na gluaiseachta nua-aimseartha...”

 
Iasachtaí

Míreanna ar iasacht ó institiúidí cultúrtha.

Dearadh Gréasáin le Arekibo