Deasghnátha Aistrithe Saoil sa Teamhair

Tochailt Dhumha na nGiall

Is é Dumha na nGiall an séadchomhartha is sine is féidir a fheiceáil ar Chnoc na Teamhrach. Clúdaíonn an dumha séadchomhartha adhlactha ar a dtugtar tuama pasáiste a tógadh sa tréimhse díreach roimh 3000 RCh., a d’úsáidtí mar áit chun iarsmaí daonna a adhlacadh ar feadh breis agus 1,500 bliain. Tá an dumha suite gar d’imeall thuaidh imfhálú mór ar a dtugtar Ráith na Ríg. Leagadh amach líne an imfhálaithe seo i dtreo is go luífeadh an dumha ársa laistigh de, mar sin ag tabhairt ómóis dá thábhacht. Tógadh an t-imfhálú thart ar 100 RCh.

Léirigh tochailt Dhumha na nGiall go raibh stair an-chasta ag baint lena thógáil agus lena úsáid. Léiríonn an taispeántas seo roinnt de na taiscí iontacha a fuarthas le linn na tochailte agus déanann sé cur síos ar thréithe áirithe dá shuíomh cultúrtha sa tréimhse Neoiliteacha agus sa Chré-Umhaois. I dtréimhse na meánaoise tugadh an t-ainm Dumha na nGiall don dumha toisc gurbh é an áit a ndéantaí gialla a mhalartú go siombalach.

Thosaigh tionscadal tochailte na Teamhrach i dtosach an tsamhraidh i 1952, faoi stiúir Sheáin P. Uí Ríordáin, Ollamh le Seandálaíocht Cheilteach sa Choláiste Ollscoile, Baile Átha Cliath. I 1956, i ndiaidh dó dhá shéasúr a chaitheamh ag tochailt ag an dumha, d’éirigh an tOllamh Ó Ríordáin tinn. Cailleadh é i 1957. Chuir a chomharba, an tOllamh Ruaidhrí de Valera, an tochailt ar Dhumha na nGiall i gcrích i 1959. Foilsíodh an tuarascáil deiridh ar an tochailt in 2005 agus aistríodh na taiscí ón láithreán go dtí Ard-Mhúsaem na hÉireann in 2006. Míníonn an taispeántas scéal Dhumha na nGiall de réir mar a nocht an tochailt é. Toisc go raibh an tuama agus an dumha in úsáid le haghaidh adhlactha ar feadh tréimhse fada bhí sé deacair na sraitheanna casta gníomhaíochtaí adhlactha agus deasghnátha eile a dhéanamh amach. Chuimsigh an obair iarthocailte rangú na gcéadta réada cnáimhe, cloiche, criadóireachta agus miotail; mionscrúdú ar líníochtaí allamuigh agus leabhair nótaí ar an láithreán; sainstaidéir ar iarsmaí daonna agus dátú eolaíoch ar shamplaí orgánacha trí dhátú radacarbóin. D’fhoilsigh an Dr. Muiris O’Sullivan an tochailt le comhoibriú ó mhórán seandálaithe agus saineolaithe eile, agus foilsíodh Dumha na nGiall - the Mound of the Hostages mar thoradh.



 
Dearadh Gréasáin le Arekibo