Cosán Tacsanomaíochta - Dúnta i gcomhair Athchóirithe

Is í an tseitheadóireacht (ón bhfocal Gréigise ‘socrú craicinn’) an tasc is soiléire atá ag músaem stair an dúlra. Ach an príomhghnó a bhíonn ar bun ag coimeádaithe áfach ná tacsanomaíocht (ón bhfocal Gréigise ‘socrú ainmneacha’). Ciallaíonn sin ainmhithe a ainmniú agus iad a shocrú i ngrúpaí. Is é sin an bealach atá againn chun ciall a bhaint as an éagsúlacht dochreidte atá sa domhan nádúrtha.

Nephrops norvegicus, ar a dtugtar gliomach an hIorua, langoustine nó cloicheán Bhá Bhaile Átha Cliath chomh maith

Cad is brí le hainm? Tá taithí againn ar mhórán ainmhithe agus tá ainmneacha coitianta againn orthu inár dteanga féin. Oibríonn an córas sin go breá go dtí go dtéann tú go tíortha eile le teangacha eile nó go dtí go dtagann eolaí ar roinnt ainmhithe laistigh de ghrúpa a bhfuil ainm coitianta amháin acu ar fad. Is é an caighdeán idirnáisiúnta san eolaíocht ná ainmneacha a úsáid le dhá pháirt iontu, bunaithe ar fhocail sa Laidin nó sa Ghréigis. Is ionann gliomach Ioruach dhuine amháin agus cloicheán Bhá Bhaile Átha Cliath nó fiú langoustine dhuine eile. Sa chaoi seo seachnaíonn an t-ainm eolaíoch Nephrops norvegicusaon mheascadh suas ag cuntar an cheannaí éisc nó ar bhiachlár bialainne agus is é seo an t-ainm a úsáidtear don ainmhí seo i ngach saothar eolaíochta i ngach teanga. Léiríonn an chéad chuid den ainm an géineas, nó grúpa ainmhithe atá ina ngarghaolta, díreach cosúil le sloinne. Cuireann an dara cuid den ainm eolaíoch in iúl an speiceas áirithe, sin grúpa ainmhithe atá díreach cosúil lena chéile.

Tá cuma chomhchosúil ar ghliomaigh agus ar chloicheáin agus is garghaolta iad. Is artrapóid iad, téarma a úsáidtear chun cur síos a dhéanamh ar ainmhithe a bhfuil cosa altacha orthu, lena n-áirítear portáin, damháin alla agus feithidí. Is é an grúpa artrapód an grúpa is mó de speiceas ainmhithe agus tá éagsúlacht dochreidte ina measc. Tá beagán den éagsúlacht sin le feiceáil i gcuid de leibhéal uachtarach na balcóine sa Mhúsaem.

Tá mórán cruthanna agus méideanna difriúla i measc na n-artrapód. Léiríonn portáin cosúil le Cancer pagurus cuid de na tréithe atá i bpáirt ag gach ball den ghrúpa seo. Tá na cosa i bpéirí ar gach taobh den chorp agus tá siad oiriúnaithe d’fheidhmeanna éagsúla. Is deiceapód (ainmhithe le deich gcosa) iad na portáin, le ceithre phéire cosa le haghaidh siúil agus péire cosa speisialta chun tosaigh agus pionsúir orthu. Féadfar cuid de na cosa siúil a oiriúnú don snámh, mar a fheictear sna cosa céaslachrutach ar an Zosimus aeneus ó réigiún Aigéan Ciúin na hIndia. Cosúil le gach uile artrapód, caitheann portáin a gcnámharlaigh ar an taobh amuigh. Is maith an rud é sin do chosaint, ach nuair a bhíonn siad ag fás bíonn orthu an sliogán taobh amuigh a chaitheamh uathu ó am go ham agus ceann nua a fhás.

An tarantúla Acanthoscurria geniculata ón mBrasaíl agus dordéan

Is artrapóid iad damháin alla chomh maith agus tá na cosa altacha orthu a bhíonn ar bhaill an ghrúpa seo. Tá príomhdhifríocht amháin taobh istigh dá gcoirp – murab ionann agus na portáin tá scamhóga acu agus féadann siad análú. Tháinig damháin alla ar an saol seo breis is 500 milliún bliain ó shin agus bhí an damhán alla ar cheann de na chéad ainmhithe a leag cos ar thalamh agus a chuir é féin in oiriúint don talamh. Faightear iad i réimse leathan gnáthóga agus is ainmhithe coimpléascacha agus suimiúla iad. Is creachadóirí den fhoraois bháistí sa Bhrasaíl iad na tarantúlaí cosúil le Acanthoscurria geniculata.

Is é an grúpa is éagsúla laistigh den ghrúpa artrapód ná na feithidí. Is é an dreoilín teaspaighTropidacris dux ó Mheiriceá Theas le réise sciathán de 18 ceintiméadar ceann de na samplaí is mó ina ghrúpa. Ar nós dreoilíní teaspaigh eile, is féidir leo cumarsáid a dhéanamh le fuaimeanna. Déantar é seo trí na cosa láidre matánacha a chuimilt leis an gcuid lasmuigh de chás na sciathán nuair a bhíonn na sciatháin dúnta agus craptha ar dhroim an ainmhí. Aithníonn dreoilíní teaspaigh eiseamail óna speiceas féin ó na fuaimeanna seo agus is amhlaidh go n-úsáideann feithideolaithe na fuaimeanna freisin chun speicis chomhchosúla a idirdhealú ó chéile.

Tá an-éagsúlacht sna bealaí inar éabhlóidigh ábhar choirp na bhfeithidí mar fhreagairt ar mhodhanna éagsúla beatha. Tá an duaithníocht an-fhorbartha i measc roinnt de na feithidí is mó, agus déanann cruth an choirp ar chuid acu aithris ar a dtimpeallacht. Ar na feithidí a bhfuil cuma dhuilleogach orthu tá Phyllium cruorifolium, atá an-deacair a idirdhealú ón gcúlra duilleogach ina thír dhúchasach, Srí Lanca.

An chiaróg Airleacáin Acrocinus longimanus ó Pheiriú

Is iad na ciaróga an grúpa feithidí is mó. Tá na céadta mílte speiceas ar fud an domhain. Bíonn cuid mhaith díobh an-speisialaithe ag díriú ar fhoinse bhia nó ar mhodh beatha amháin. Tá na cosa is faide thar aon chiaróg eile ag an gciaróg airleacáin Acrocinus longimanus as Meiriceá Theas. Is féidir le feithidí cosúil leis seo a bheith faoi bhagairt ó bhailitheoirí. Rinne músaeim a gcion féin chun speicis a ghabháil a bhí i mbaol sna céadta bliain roimhe seo; anois is é an té a bhíonn ag lorg cuimhneacháin is mó a dhéanann bagairt ar ainmhithe fiáine. Is féidir ciaróg airleacáin a cheannach ar an Idirlíon – ach ná déan le do thoil!

 
Dearadh Gréasáin le Arekibo